İlçe toprakları 39 – 40 kuzey enlemleri, 32 – 33 doğu boylamları arasında yer alır; yüzölçümü 2976 km 2 , rakımı 1259'dur. İlçenin doğusunda Bala ve Gölbaşı, güneyinde Kulu ve Cihanbeyli, batısında Polatlı ve kuzeyinde Gölbaşı İlçeleri yer alır.

Karasal iklimin hüküm sürdüğü İlçemizde en soğuk ay olan Ocak ayının ortalama sıcaklığı -2 o C, en sıcak ay olan Temmuzun ortalama sıcaklığı ise +19 o C' dir. Yıllık yağış ortalaması 414 mm 3 'tür.

İlçe topraklarının 2/3 sini Haymana Platosu oluşturur. Ormanlık alan yok denecek kadar azdır. Haymana Platosunun rakımı 1100 m. dir. İlçemiz sınırlarında bulunan dağlardan Karacadağ'ın yüksekliği 1724 m, Mangaldağ 1436 m. ve Çaldağı 1351 m.dir. 297.6 Hektar alanda tarım yapılmaktadır.


 

Haymana isminin nerden geldiği konusunda çeşitli rivayetler vardır. Osmanlı Devletinin Kurucusu Osman Gazi'nin annesinin adının Hayme Ana olduğu, şimdi İlçe merkezinin bulunduğu yerde vefat ettiği ve buraya defnedildiği; mezarının burada bulunması nedeniyle de Hayme Ana adının değişerek Haymana olduğuna inanılmaktadır. Haymana kelimesinin, Divan-ı Lugat-ı Türk'te mera, otlak, yeşillik anlamına geldiği bilinmektedir.

XVIII. Yüzyıl Ankara çevresinin idari yapısında bu bölgeden Haymanateyn diye bahsetmektedir. 1588-1590 yılları arasındaki Ankara Şeriye Sicilinde bu bölgeden Büyük Haymana ve Küçük Haymana diye bahsedilmektedir. Dereköy'de bulunan ve 1930 ve 1998 yıllarında kazı çalışmaları yapılan Gavurkale önemli bir Frig yerleşim alanıdır. Türkhöyük köyü ve Oyaca kasabalarında bulunan höyükler, buraların Hititler döneminde bir yerleşim alanı olduğunu göstermektedir.

Anadolu'nun her bölgesinde olduğu gibi Haymana'nın çeşitli yörelerinde (Gavur Kalesi, Culuk Köyü, Oyaca, Höyük) yapılan kazılarda bölgede Hititler, Frigyalılar ve Romalıların izlerine rastlanmıştır. 1071 Malazgirt Zaferinden sonra Anadolu'nun Türkleşmesiyle birlikte XII. Yüzyılda Haymana'nın da yer aldığı bölge Türk egemenliğine girmiştir.

İlçemiz kaplıcaları turizmin en önemli öğesi olmuştur. İlçemizde kaplıca suyunu vatandaşların hizmetine sunan otelleri bulunmaktadır. Yine kaplıcalar nedeniyle yaz aylarında iç turizmle ilgili olarak sezonluk pansiyonculuk yapılmaktadır.

İlçemizin çevresindeki birçok köyde yapılan kazılarda Roma dönemine ait tarihi eserler çıkarılmıştır.

Eserin Adı: Mezar Siteli

Eserin Cinsi: Mermer

Eserin Devri: Roma
Ölçüleri: h.100 cm. kal. 40cm. en. 52 cm.
Müzedeki Yeri: Haymana Kaymakamlığı Bahçesi
Tanımı: Mezar Siteli mermerden yapılmıstır. Alt kısmı düz, üst kısmı kemerli formda yapılmıstır. Orta kısımda, kısmen silik üç satırlık yazı vardır ve bu yazı platformu stel yüizeyini iki panele böler. Üstteki panelde; el ele tutunmuş bir kadın ve erkek kabartması tasfir edilmiştir. Alt panelde yuvarlak halka kabartması vardır. Sitel yüzeyinin sol yanında kopmalar görülebilmektedir.

Eserin Adı: Sunak

Eserin Cinsi: Mermer

Eserin Devri: Roma
Ölçüleri: h.82 cm. kal. 41 cm. en. 43 cm.
Müzedeki Yeri: Haymana Kaymakamlığı Bahçesinde
Tanımı: Roma Dönemine ait olan Sunak dikdörtgen formludur. Ön yüzünde Kanatlı NİKE kabartması, yan sağda çeleng, yan solda çiçek rozet askısı, arka yüzde yazıt ve üstte sunak çanağı tasfîr edilmiştir.

Eserin Adı: Mezar Siteli

Eserin Cinsi: Mermer

Eserin Devri: Roma
Ölçüleri: h.74 cm. kal. 31 cm. en. 60 cm.
Müzedeki Yeri: Haymana Kaymakamlığı Bahçesinde
Tanımı: Roma Dönemine ait mermer mezar Sitelin üst kısmı kemer formlu, alt kısmı düz ve yarımdır. Üst panelde bulunan insane kabartması çok yıpranmıştır. Alt panelde ise kare formlu panelde herhangi bir tafir yapılmamıştır. Stelin çevresi ve yüzeyi çok miktarda tahrip olmuştur.

Eserin Adı: Mezar Siteli

Eserin Cinsi: Mermer

Eserin Devri: Roma
Ölçüleri: h.143 cm. kal. 30 cm. en. 55 cm.
Müzedeki Yeri: Çeltik Köyü'nden alınarak Haymana Kaymakamlığı Bahçesine getirilmiştir.
Tanımı: Roma Dönemine ait Mezar Siteli mermerden yapılmıştır. Yüzeyinde uzunca bir pano üzerinde bitki, orak ve benzeri tasfirler, altta bir saban tasfiri yer almaktadır. Panonun orta kısmında 5 satır yazı vardır, yazılı kısım günümüzde suyun etkisi ile yukardan aşağıya şerit şeklinde silinmiştir. Yüzeyin üst kısmında ise; baş kısmı silinmiş bir büst onun üstünde kollarını göğüs hizasına kaldırmış kadın ve erkek tasfiri yer almaktadır. Sitel sağlam durumdadır..

Eserin Adı: Çeşme Taşı

Eserin Cinsi: Mermer

Eserin Devri: Roma
Ölçüleri: h.92 cm. kal. 22 cm. en. 113 cm.
Müzedeki Yeri: Çeltik Köyü'nden alınarak Haymana Kaymakamlığı Bahçesie getirilmiştir.
Tanımı: Roma Dönemine ait çeşme taşı mermerden yapılmış bir mimari
parçadır. Daha sonraki dönemlerde ikinci kez kullanmak suretiyle çeşme taşı haline getirilmişltir. Dikdörtgen yüzey üzerine suyun düzenli akışını sağlamak amacıyla , yarım ay şeklinde kanallar açılmış ve bu kanalların ucu tas şeklinde iki çanak formuyla sonuçlandırılmıştır. Çanak kısımlar kısmen kırıktır.

Eserin Adı: Mezar Siteli

Eserin Cinsi: Mermer

Eserin Devri: Roma
Ölçüleri: h.133 cm. kal. 40 cm. en. 76 cm.
Müzedeki Yeri: Saatli Köyü'nden alınarak Haymana Kaymakamlığı Bahçesine getirildi.
Tanımı: Roma Dönemine ait olan mermer Mezar Steli üstte kemer formludur.Yüzey iki panoya ayrılmıştır ve iki pano arasında 3 satır yazıt vardır. Üst panoda ;küpesi ve kolyesi belirgin bir kadın ve sağında arka ayakları üzerinde oturan bir aslan tasviri bulunmaktadır. Alt pano ise pencere motifli olup bölmeler üstten sağa doğru; birinci bölüm kazınmış, ikinci bölümde ingota benzer, dört köşesinde üçgen süslemeleri ile bezenmiş bir tasvir, alt sol bölümde meyve sepeti veya vazo motifi ve onun solundaki bölümde iğne yada iğ tasfirleri yer almaktadır.